Isang lumang isyu ang biglang muling sumabog sa gitna ng nagbabagang pulitika sa Pilipinas. Sa panahon na halos bawat galaw ng Senado ay sinusundan ng publiko, isang kontrobersiyal na tanong ang muling bumalik sa sentro ng usapan: sino nga ba ang unang nagtulak ng remote participation at remote voting para sa mga senador na hindi pisikal na makadalo sa sesyon?
Ang tanong na ito ngayon ang bumubulaga sa mga pangalan nina Senador Panfilo Lacson, Senador Francis “Kiko” Pangilinan, at Senadora Risa Hontiveros. Hindi dahil sa isang bagong akusasyon lamang, kundi dahil sa mga dokumentong muling kinalkal, ibinahagi, at ginamit bilang bala sa kasalukuyang girian sa Senado.
Sa unang tingin, tila simpleng teknikal na usapin ito: maaari bang dumalo, makilahok, at bumoto ang isang senador sa pamamagitan ng video conference o iba pang electronic means? Ngunit habang tumatagal, lumalabas na hindi lang teknolohiya ang pinagtatalunan dito. Ang tunay na pinag-uusapan ay prinsipyo, consistency, kapangyarihan, at ang matinding hinala ng publiko na iba ang batas kapag kaalyado, at iba kapag kalaban.
Ayon sa mga kumakalat na diskusyon, ginagamit ngayon ng kampo ng mayorya ang mga naunang hakbang na may kinalaman kina dating Senadora Leila de Lima at dating Senador Antonio Trillanes IV bilang patunay na hindi bago ang konsepto ng remote participation. Ang punto ng kanilang argumento: kung pinayagan o itinulak noon para sa ilang senador ang pagdalo sa pamamagitan ng teleconferencing, bakit ngayon tila napakatindi ng pagtutol kapag ibang panig naman ang nakikinabang?
Diyan pumasok ang pangalan ni Senadora Imee Marcos, na ayon sa mga ulat at diskusyon ay nagtataka kung bakit todo ang pagtutol ng ilang senador sa ideya ng remote participation, gayong may mga pagkakataon noon na sinuportahan din umano nila ang kaparehong mekanismo. Para sa mga tagasuporta ng mayorya, ito ang tinatawag nilang “balik sa inyo” moment — ang dating ideya, ngayon ay bumabalik bilang pampulitikang bala.
Ngunit hindi ganoon kasimple ang usapin.
Noong 2021, inihain ang isang resolusyon upang payagan si dating Senadora Leila de Lima na makilahok sa plenary sessions at committee hearings sa pamamagitan ng teleconferencing, video conferencing, o iba pang anyo ng remote electronic communications. Nasa dokumento ang mga pangalan nina Franklin Drilon, Risa Hontiveros, Francis Pangilinan, at Ralph Recto bilang mga nagpasok ng resolusyon. Malinaw sa mismong dokumento na ang konteksto noon ay may kinalaman sa pandemya, national emergency, at sitwasyon ni De Lima na noon ay nakakulong.
Dito kumakapit ang depensa ng kampo nina Hontiveros at Pangilinan. Para sa kanila, hindi raw maaaring basta ipagkumpara ang kaso ni De Lima sa kasalukuyang debate. Ang kanilang punto: noong panahon ni De Lima, may pandemya, may umiiral na public health emergency, at ang remote participation ay nakaugat sa isang pambihirang sitwasyon. Sa kanilang paliwanag, hindi iyon dapat gamitin bilang dahilan para gawing normal ang remote voting sa sitwasyong hindi naman pareho ang kondisyon.
Ngunit para sa kabilang panig, hindi sapat ang paliwanag na iyon. Ang tanong nila: kung ang prinsipyo noon ay representasyon ng botante at tungkulin ng halal na opisyal, bakit tila nagbabago ang argumento depende sa taong nakaupo sa gitna ng isyu?
Mas lalo pang uminit ang usapan nang muling lumutang ang 2010 issue na may kinalaman kay Antonio Trillanes IV. Noong panahong iyon, itinulak ni Panfilo Lacson na mapayagan si Trillanes na makadalo sa regular Senate sessions sa pamamagitan ng video conferencing. Si Trillanes ay nakakulong noon, ngunit halal na senador. Kaya ang argumento noon: kahit nakakulong, mayroon pa ring mandato mula sa mga botante, at hindi dapat basta mawala ang boses ng mga taong bumoto sa kanya.
Para sa maraming nanonood sa pulitika ngayon, ito ang bahagi na pinaka-nagpapakulo ng dugo. Sapagkat kung pagbabatayan ang kasaysayan, hindi pala bago ang ideya. Hindi pala ito biglang imbensiyon ng kasalukuyang mayorya. May mga nauna nang dokumento, nauna nang diskusyon, at nauna nang pagtatangka na gamitin ang teknolohiya para mapanatili ang partisipasyon ng isang senador na hindi makadalo nang pisikal.
Ngunit dito rin pumapasok ang mas mabigat na tanong: pareho ba ang lahat ng sitwasyon?
Sa batas at pulitika, mahalaga ang konteksto. Ang isang senador na nakakulong ngunit nasa kustodiya ng awtoridad ay iba sa isang opisyal na iniuugnay sa alegasyong umiiwas sa proseso ng batas. Ang isang sesyon sa gitna ng pandemya ay iba sa normal na panahon. Ang emergency rule ay iba sa permanenteng pagbabago ng sistema. Ito ang linyang pilit iginuguhit ng mga tumututol sa kasalukuyang remote voting proposal.
Ngunit sa mata ng ordinaryong mamamayan, mas simple ang dating ng isyu: kung pinayagan noon, bakit hindi ngayon? Kung bawal ngayon, bakit hindi malinaw na bawal noon? At kung ang Senado mismo ang may kapangyarihang magtakda ng sariling patakaran, sino ang nagbabantay upang hindi ito magamit para sa pansariling interes?
Dito nagiging mas delikado ang usapin. Sapagkat ang remote voting ay hindi lang tungkol sa pag-click ng button o pagharap sa camera. Kapag pinayagan ito nang walang malinaw na limitasyon, maaari itong maging pinto sa mas malaking problema: paano kung may senador na ayaw harapin ang proseso ng batas pero nais pa ring bumoto? Paano kung ang teknolohiya ay gamitin hindi para protektahan ang mandato ng taumbayan, kundi para takasan ang pananagutan? Paano kung ang Senado ay maging lugar kung saan ang pisikal na pagharap ay optional na lamang para sa mga makapangyarihan?
Sa kabilang banda, may kabaligtarang panganib din. Kung tuluyang ipagbabawal ang remote participation sa lahat ng sitwasyon, paano naman ang mga pambihirang pagkakataon kung saan talagang hindi makadalo ang isang halal na opisyal dahil sa emergency, karamdaman, seguridad, o legal na limitasyon? Hindi ba mawawalan din ng boses ang mga botanteng naghalal sa kanya?
Iyan ang dahilan kung bakit hindi dapat gawing simpleng sigawan ang isyung ito. Hindi sapat ang “kayo ang nauna” laban sa “iba ang kaso noon.” Kailangang sagutin ng Senado ang mas malinaw at mas mahirap na tanong: kailan makatarungan ang remote participation, at kailan ito nagiging pang-aabuso?
Ang nakikita ngayon ng publiko ay isang banggaan ng mga dating posisyon at kasalukuyang interes. Ang mga dokumentong noon ay tila legal na hakbang para sa representasyon, ngayon ay ginagamit bilang pampulitikang salamin. At sa salaming iyon, maraming mukha ang nakikita: mga senador na kailangang ipaliwanag ang kanilang consistency, mga lider na kailangang patunayan na hindi sila gumagawa ng patakaran para sa isang tao lamang, at isang institusyong kailangang ipakita na mas mataas ang prinsipyo kaysa taktika.
Kung may isang bagay na malinaw sa kontrobersiyang ito, ito ay ang katotohanang hindi nakakalimot ang pulitika. Ang dokumentong akala ng ilan ay nakabaon na sa archive ay maaaring bumalik sa gitna ng pinakamainit na laban. Ang pirma, resolusyon, press release, at dating pahayag ay maaaring maging ebidensiya, bala, o bitag depende sa kung sino ang may hawak.
At ngayon, iyon mismo ang nangyayari.
Para sa mga tagasuporta ng mayorya, nabisto umano ang dating posisyon ng oposisyon. Para naman sa kampo nina Hontiveros at Pangilinan, mali at mapanlinlang daw ang paghahambing dahil magkaiba ang legal at moral na kalagayan ng mga kasong pinag-uugnay. Sa pagitan ng dalawang panig, ang taumbayan ang naiwan na may mabigat na tanong: sino ang nagsasabi ng buong katotohanan, at sino ang pumipili lamang ng bahaging pabor sa kanila?
Sa huli, hindi dapat matapos ang isyung ito sa palitan ng banat. Dapat itong mauwi sa malinaw na patakaran. Kung papayagan ang remote voting, dapat nakasulat kung sa anong sitwasyon lamang ito maaari. Dapat may limitasyon. Dapat may transparency. Dapat alam ng publiko kung nasaan ang senador, bakit hindi makadalo, anong legal na dahilan, at paano masisiguro na hindi ito ginagamit upang takasan ang pananagutan.
Kung hindi ito gagawin, mananatiling bukas ang pinto sa hinala. At sa bansang pagod na sa dobleng pamantayan, ang hinala ay mabilis maging galit.
Ang lumang resolusyon nina Drilon, Hontiveros, Pangilinan, at Recto. Ang dating panawagan ni Lacson para kay Trillanes. Ang kasalukuyang pagtutol ng minorya. Ang pagtulak ng mayorya. Lahat ng ito ay hindi na lamang magkakahiwalay na yugto ng kasaysayan ng Senado. Ngayon, nagtagpo-tagpo ang mga ito sa iisang tanong na ayaw mawala:
Prinsipyo ba ang ipinaglalaban, o posisyon lamang depende sa kung sino ang makikinabang?
Habang patuloy na kumakalat ang mga dokumento at pahayag, isang bagay ang siguradong hindi na maibabalik sa dati: muling nakita ng publiko na sa pulitika, ang nakaraan ay hindi talaga nawawala. Tahimik lang ito. Naghihintay. At kapag dumating ang tamang sandali, babalik ito — mas maingay, mas masakit, at mas mahirap takasan.
